วัดพระธาตุดอยกองข้าว ถ้ำดอยกองข้าว หรือ วัดถ้ำดอยกองข้าว ตั้งอยู่บ้านฮ่องอ้อ ตำบลดอยฮาง อำเภอเมืองเชียงราย ห่างจากตัวเมืองเชียงรายไปทางทิศตะวันตก 6 กิโลเมตร (ตรงข้ามหาดเชียงราย) ภายในตัวพระธาตุมีถ้ำที่เคยเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์เป็นจำนวนมาก ต่อมาในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 ได้มีคนลักขโมยขุดเอาพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ไปหมด คงเหลือแต่ความสวยงามของโพรงถ้ำที่มีหินงอกหินย้อยให้ชมอยู่เช่นเดิม ต่อมาชาวบ้านแม่แอบได้นำพระพุทธรูปขึ้นไปประดิษฐานบนยอดเขาและทำทางเดินเท้าขึ้นไปถึงยอดเขา เพื่อให้ชาวบ้านได้ไปสักการะพระพุทธรูปและชมวิวลำน้ำกกที่สวยงาม

ลักษณะเด่น เป็นดอยหินผาตั้งอยู่โดดเดี่ยวเป็นสง่า มีถ้ำมีหินงอก หินย้อย สวยงามมาก มีเจดีย์บรรจุพระธาตุ และมีเจดีย์จำลอง จากยอดดอยสร้างเมื่อ พ.ศ. 2497 ตั้งแต่บัดนั้นถึงบัดนี้ พอถึงเดือน 10 (8เหนือ) แรม 8 ค่ำจะมีประเพณี สระสรงน้ำพระธาตุและพระพุทธรูปพ.ศ. 2525 มีพระธุดง 8รูป เดินทางมาจากวัดถ้ำผาจม อำเภอแม่สาย มาเข้ารุกขมุลที่วัดถ้ำดอยกองข้าว มรศรัทธาญาติโยมได้มาร่วมทำบุญและก่อสร้าง ศาลา และกุฎิพระ มีพ่อคำ มณีรัตน์ พ่ออุ่นเรือน กิตติรัตน์ได้มานอนปฎิบัติธรรมอยู่ตลอด และได้นิมนต์หลวงพ่อ พระครูภาวนานุศาสก์ หลวงพ่อธัมมธโร ภิกขุ จากสำนักวิปัสนากัมฐาน วัดไทรงาม จังหวัดสุพรรณบุรี มาดูสถานที่เห็นว่าเป็นที่สง่าสงบร่มรื่น เหมาะอย่างยิ่งที่จะเป็นสถานที่ปฎิบัติธรรม จึงได้ส่งพระลูกศิษย์ มาประจำอยู่เพื่อให้คำแนะนำแก่ศรัทธา ญาติโยม และเป็นสถานที่ท่องเที่ยวแห่งธรรมะ ซึ่งมีเนื้อที่ประมาณ 40 กว่าไร่ พ.ศ. 2541 ทางกระทรวงศึกษาธิการ มีนโยบายที่จะจัดตั้งศูนย์พัฒนาในจังหวัดเชียงราย จึงได้ส่งให้ผู้ที่ผ่านการอบรมปฎิบัติธรรมในแนวมหาสติปัฎฐาน 4 มาสำรวจวัด เพื่อจัดตั้งเป็นที่ปฎิบัติธรรมแก่สาธุชน และได้จัดตั้งเป็นศูนย์พัฒนาจิต กระทรวงศึกษาธิการ ประจำจังหวัดเชียงราย เมื่อวันที่ 4 พฤษภาคม 2542 และกระทรวงศึกษาธิการจึงได้ทำพิธีการเปิดป้ายเป็นทางการ วันที่ 4 ธันวาคม 2542 และเปิดให้มีการอบรมปฎิบัติธรรม แก่ข้าราชการครู ตำรวจ ทหาร รัฐวิสหกิจ นักเรียน และสาธุชนทั้วไป ตามแนวมหาสติปัฏฐาน 4 ที่จะเป็นแนวทางที่เจริญรอยตามองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไปสู่มรรผลนิพพานต่อไป

สถานที่สำคัญในการปฏิบัติธรรม และเป็นหนึ่งในแหล่งท่องเที่ยวตามวิถีพุทธ นั่นคือ วัดถ้ำผาจม จ.เชียงราย ซึ่งเป็นหนึ่งในวัดที่ตั้งอยู่บนเทือกเขานางนอน พื้นที่ของ “วัดถ้ำผาจม” เป็นหนึ่งในดินแดนมหัศจรรย์ เนื่องจากเคยเป็นที่ธุดงค์กัมมัฎฐานของพ่อแม่ครูอาจารย์สายปฏิปทาขององค์หลวงปู่มั่น ภูริทัตฺโต พระอาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนาธุระ ที่มีความศรัทธาในองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ลักษณะวัดถ้ำผาจมนั้น ตั้งอยู่ในหุบเขาและอยู่ในแนวนอนเทือกเขาเขาลูกนี้เป็นรูปผู้หญิงนอนหงายสยายผมไปทางประเทศพม่า ฉะนั้น วัดถ้ำผาจมจึงอยู่ปลายผม เมื่อมองไปทางทิศตะวันออกจะเห็นพระธาตุดอยเวา ซึ่งอยู่ห่างออกไปประมาณหนึ่งกิโลเมตร และจะเห็นเทือกเขาเป็นคุ้งมังกรสวยงามมาก สถานที่ ที่วัดถ้ำผาจมตั้งอยู่นั้น เป็นช่วงปากของมังกร มีธรรมชาติรอบบริเวณวัดสวยงาม สงบ ข้าพเจ้าผู้เรียบเรียง ได้เคยไปประเทศอินเดียเมื่อขึ้นไปบนภูเขาคิชณกูฎ มองลงมายังกรุงราชคฤห์เก่า จะเห็นเป็นแงซึ่งมีภูเขาห้าลูกล้อมรอบ วายงามมาก วัดถ้ำผาจมก็มีลักษณะคล้าย ๆ กันผู้ที่เคยบูรณะวัดถ้ำผาจมสมัยที่ผ่านมาข้าพเจ้าได้ถามญาติโยมคนเฒ่าคนแก ท่านได้เล่าให้ฟังว่า องค์พระเจดีย์ในถ้ำนั้น พ่อนายบุญยืนศรีสมุทร์เป็นผู้นำคณะศรัทธาญติโยมมาก่อสร้างไว้เป็นเวลากี่ปีนั้นข้าพเจ้าก็จำไม่ได้ในถ้ำมีพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ซึ่งประชาชนมาเคารพบูชามากมาย ได้แก่พระยืนสององค์พระไสยาสน์หนึ่งองค์และพระหลวงพ่อสายรุ่งอีกองค์หนึ่งเป็นพระที่สวยงามมากเป็นพึ่งทางใจของประชาชนซึ่งเข้าไปกราบไหว้สักการบูชาตลอดเวลา ถ้ำข้างในเข้าไปอีก มีหลวงพ่อทองทิพย์ ชื่อของหลวงพ่อในถ้ำนี้เป็นชื่อที่คนถิ่นนั้นเรียกกันติดปากมาช้านานแล้ว ในถ้ำบรรจุคนได้ประมาณ ๒๐๐ กว่าคน แต่ทางด้านหลังของหลวงพ่อทองทิพย์นั้นมีถ้ำลึกลงไป เป็นถ้ำที่กว้างใหญ่มาก สามารถบรรจุคนได้ถึงสามพันหรือสี่พันหรือทีเดียว ถ้ำนี้อยู่ลึกจากปากถ้ำลงไปประมาณ ๑๐๐ กว่าเมตร ยาวไปทางประเทศพม่าลอดใต้แม่น้ำสายไปทะลุขึ้นถ้ำผาปูนทางฝั่งพม่า ซึ่งห่างจากถ้ำผาจมไปประมาณ ๑,๕๐๐ เมตร ทั้งนี้จากคำบอกเล่าของพระตา (ผู้เป็นผ้าขาว) เป็นชาวจีนฮ่อและเคยได้มาทำความเจริญให้แก่วัดถ้ำผาจมพอสมควร) ซึ่งได้ลงไปในถ้ำและไปโผล่ขึ้นที่ถ้ำผาปานดังกล่าวมีญาติโยมที่เคยได้ไปกราบนมันการหลวงพ่ออุตตะมะซึ่งอยู่ที่อำเภอสังขละ จังหวัดกาญจนบุรีเล่าว่า หลวงพ่อได้ปรารภให้ญาติโยมฟังว่าถ้ำผาจมที่อยู่ที่อำเภอแม่สายนั้น เป็นถ้ำที่มหัศจรรย์มาก คือ คือ ถ้ำนี้จะลึกเข้าไปถึงเมืองหาสาวดีในประเทศพม่า นี่เป็นคำพูดที่ญาติโยมได้ยินจากหลวงพ่ออุตตมะสำหรับข้าพเจ้านั้น ได้ฟังจากโยมเที่ยงเสกกระโก ว่าโยมเคยได้มาช่วยกันปิดถ้ำนี้ไว้ สาเหตุที่ทำให้ต้องปิดไว้นั้นเพราะเคยมีหนุ่มสาวสองคู่คงไปในถ้ำเสร็จแล้วหายไปเลยไม่กลับขึ้นมาอีกมีอยู่ที่เคยนั่งสมาธิเห็นว่าใต้ถ้ำนั้นเป็นสระใหญ่สวยงามมากและยังเห็นหนุ่มสาวสองคู่นั้นยืนอยู่ริมของสระด้านละคู่สมัยที่ข้าพเจ้ามาอยู่นี้ ในวันพระจะได้ยินเสียงสวดมนต์ในช่วงเวลาตั้งแต่ ๑.๐๐ น. เป็นต้นไป สำหรับในระยะเข้าพรรษานั้น แม้แต่กลางวันก็จะได้ยินเสียงสวดมนต์เสมอ และถ้ำแห่งนี้ กล่าวกันว่า เป็นที่อยู่ของพญานาค ๒ ตัวด้วย พิพิธภัณฑ์พระธาตุ - สถานที่ศึกษา

สิ่งที่น่าสนใจในวัดถ้ำผาจมได้แก่ พิพิธภัณฑ์พระธาตุ ซึ่งได้รวบรวมพระบรมสารีริกธาตุ พระธาตุ อัฐิ เกศา และสิ่งที่เกี่ยวเนื่องด้วยครูบาอาจารย์องค์ต่างๆทั่วประเทศไทย นอกจากนี้ยังมีปูชนียวัตถุที่สำคัญภายในวัด ได้แก่ หลวงพ่อสายรุ้ง หลวงพ่อทองทิพย์ ซึ่งประดิษฐานภายในถ้ำผาจม เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีการจัดแสดงเครื่องปั้นดินเผาโบราณในยุคต่าง ๆ ภายในโถงชั้น 3 อาคารปฏิบัติธรรมด้วย

ดวงตราสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ

อธิบาย ตรานี้ใช้ธรรมจักรบนฐานดอกบัว เรียกว่า "ไตรรัตนจักร" (กงล้อ คือ พระรัตนตรัย) เป็นสัญลักษณ์แทนพระรัตนตรัย คือ
(1) ดอกบัวแทนพระพุทธเจ้า ดังพระบาลีในเถรคาถาว่า "พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นในโลก แต่ไม่ติดในโลกีวิสัย ดุจดอกบัวเกิดในน้ำแต่ไม่เปียกน้ำ (ขุ.เถร. 26/388)
(2) ดอกบัวแทนพระอริยสงฆ์ ดังพุทธวจนะในธรรมบทว่า "ดอกบัวเกิดที่กองขยะที่เขาทิ้งไว้ข้างทางใหญ่ มีกลิ่นหอมรื่นรมย์ใจฉันใด ท่ามกลางมหาชนผู้โง่เขลา เป็นดุจสิ่งปฏิกูล พระสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมรุ่งโรจน์ด้วยปัญญาฉันนั้น" (ขุ.ธ. 25-59)
(3) ดอกบัวมี 7 กลีบ เป็นสัญลักษณ์แทนดอกบัว 7 ดอก ที่เกิดขึ้นรองรับพระบาทของเจ้าชายสิทธัตถะเมื่อคราวประสูติ หรือสัญลักษณ์แทนโพชฌงค์ 7
(4) ธรรมจักร เป็นสัญลักษณ์แทนพระธรรม คือ อริยสัจสี่ อันเป็นแก่นของพระพุทธศาสนา ที่ทรงแสดงในวันเพ็ญเดือน 8 วันที่พระรัตนตรัยครบสมบูรณ์
(5) ซี่ธรรมจักร 12 ซี่ เป็นสัญลักษณ์แทนการรู้แจ้งอริยสัจแต่ละข้อด้วยญาณ ทั้ง 3 (สัจจญาณ, กิจจญาณ, และกตญาณ) (3x4 = 12)
(6) พระบาลีในธัมมจักรกัปปวัตตนสูตรว่า
ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ = กงล้อคือพระธรรม
อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงหมุนไปแล้ว ไม่มีใครหมุนกลับได้

ศ. พิเศษเสฐียรพงษ์ วรรณปก ราชบัณฑิต
29 ตุลาคม 2545

ดวงตราสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ

อธิบาย ตรานี้ใช้ธรรมจักรบนฐานดอกบัว เรียกว่า "ไตรรัตนจักร" (กงล้อ คือ พระรัตนตรัย) เป็นสัญลักษณ์แทนพระรัตนตรัย คือ
(1) ดอกบัวแทนพระพุทธเจ้า ดังพระบาลีในเถรคาถาว่า "พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นในโลก แต่ไม่ติดในโลกีวิสัย ดุจดอกบัวเกิดในน้ำแต่ไม่เปียกน้ำ (ขุ.เถร. 26/388)
(2) ดอกบัวแทนพระอริยสงฆ์ ดังพุทธวจนะในธรรมบทว่า "ดอกบัวเกิดที่กองขยะที่เขาทิ้งไว้ข้างทางใหญ่ มีกลิ่นหอมรื่นรมย์ใจฉันใด ท่ามกลางมหาชนผู้โง่เขลา เป็นดุจสิ่งปฏิกูล พระสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมรุ่งโรจน์ด้วยปัญญาฉันนั้น" (ขุ.ธ. 25-59)
(3) ดอกบัวมี 7 กลีบ เป็นสัญลักษณ์แทนดอกบัว 7 ดอก ที่เกิดขึ้นรองรับพระบาทของเจ้าชายสิทธัตถะเมื่อคราวประสูติ หรือสัญลักษณ์แทนโพชฌงค์ 7
(4) ธรรมจักร เป็นสัญลักษณ์แทนพระธรรม คือ อริยสัจสี่ อันเป็นแก่นของพระพุทธศาสนา ที่ทรงแสดงในวันเพ็ญเดือน 8 วันที่พระรัตนตรัยครบสมบูรณ์
(5) ซี่ธรรมจักร 12 ซี่ เป็นสัญลักษณ์แทนการรู้แจ้งอริยสัจแต่ละข้อด้วยญาณ ทั้ง 3 (สัจจญาณ, กิจจญาณ, และกตญาณ) (3x4 = 12)
(6) พระบาลีในธัมมจักรกัปปวัตตนสูตรว่า
ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ = กงล้อคือพระธรรม
อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงหมุนไปแล้ว ไม่มีใครหมุนกลับได้

ศ. พิเศษเสฐียรพงษ์ วรรณปก ราชบัณฑิต
29 ตุลาคม 2545